Musea in Žabljak bezoeken is een exercitie voor de gevorderde ziel, een wandeling door een landschap waar de tijd niet verstrijkt maar stolt als een slecht bereide goulash. Als kunsthistorica met een lichte allergie voor de obligate toeristische folklore, neem ik je mee naar het hoogste stadje van de Balkan. Hier, in de schaduw van de Durmitor, vind je geen marmeren paleizen vol gepoetst goud, maar eerder de rauwe overblijfselen van een volk dat de kunst van het overleven tot een brute esthetiek heeft verheven.
Als jij verwacht dat je met een zijden sjaaltje langs airconditioned zalen kunt flaneren terwijl een vriendelijke suppoost je de weg naar de espressobar wijst, dan heb je de verkeerde bus genomen. De culturele infrastructuur van deze regio is als het karakter van de Montenegrijnen zelf: hoekig, weerbarstig en gezegend met een goddelijk gebrek aan decorum. We gaan de diepte in, voorbij de dertien-in-een-dozijn ansichtkaarten van het Zwarte Meer die je bij elk tankstation kunt kopen.
We gaan kijken naar wat de mens achterlaat als de sneeuw drie meter hoog ligt en de eenzaamheid als een natte, stinkende deken over de houten daken valt. Voor de hoger opgeleide reiziger die de vijftig gepasseerd is en wiens cynisme over de moderne consumptiemaatschappij slechts wordt overtroffen door een honger naar authenticiteit, is Žabljak een openbaring. Geen glanzende catalogi op glanspapier hier, maar objecten die ruiken naar geschiedenis, zweet en de onvermijdelijke, zelfgestookte rakija.
Deze gids is niet voor de tere hartjes die bij het zien van een beetje stof direct naar hun inhalator grijpen. We verkennen acht locaties die de term ‘museum’ op hun eigen, vaak nogal onbehouwen wijze invullen. Van middeleeuwse stenen die in de regen liggen weg te kwijnen tot brutalistische monumenten die als betonnen middelvingers naar de hemel wijzen. Welkom in de culturele uithoek van Europa, waar de kunst niet veilig achter glas zit, maar je recht in je gezicht spuugt. Lees verder, als je durft, en ontdek de ware gelaagdheid van dit bitse hoogland.
Inhoudsopgave
- De schaduwen van de oudheid en de stećci
- Middeleeuwse weerbaarheid en houten heiligdommen
- Modernisme tussen de bergtoppen
- Hedendaagse expressie en bergcultuur
- De bitse afrekening met de hoogvlakte
De oudheid: musea in Žabljak tussen steen en mythe
Wie zoekt naar klassieke tempels met witte zuilen, moet vooral lekker naar Athene gaan. Hier in de hoogvlakte manifesteert de oudheid zich in rauwe megalieten en een onverschilligheid die je alleen in de bergen vindt. De musea in Žabljak zijn vaak de velden zelf, waar stenen meer vertellen dan een slecht betaalde suppoost ooit in zijn beperkte vocabulaire zou kunnen vangen.
Het stećci-ensemble bij Vražje Jezero
Dit is een openluchtmuseum dat de term ‘minimalisme’ een nieuwe, nogal deprimerende dimensie geeft. De stećci, middeleeuwse grafstenen met wortels in een nog veel dieper verleden, liggen verspreid in het landschap als de afgebroken tanden van een vergeten reus. Je vindt ze bij het Vražje Jezero, ook wel het Duivelsmeer genoemd, waar de wind de enige gids is die je uitleg geeft over de raadselachtige inscripties die langzaam door korstmos worden opgegeten.
De symboliek op de stenen – van zonneraden tot jagende ridders die eruitzien alsof ze door een kind met een tekort aan fijne motoriek zijn getekend – is van een aandoenlijke eenvoud. Het maakt de hele pretentieuze kunstwereld van Parijs of Londen in één klap belachelijk. Hier telt alleen de massa en de weerstand tegen de tijd. Je staat daar in de modder te kijken naar een blok kalksteen en je vraagt je af waarom we tegenwoordig alles zo nodig in pixels moeten vangen.
De steen zwijgt hier luider dan overal elders. In deze grafstenen ligt de koppigheid van een volk besloten dat zelfs de dood weigerde te accepteren zonder een massief blok kalksteen als protest. Ik stond daar, mijn schoenen langzaam wegvallend in de drassige grond, en voelde een vreemde bewondering voor die oude barbaren die tenminste nog wisten hoe je een fatsoenlijk punt achter je leven zet.
De site is onbewaakt, onverlicht en onbetaalbaar in zijn puurheid. Er zijn geen hekjes, geen audioguides die in je oor tetteren en geen winkeltje met plastic sleutelhangers. Het is gewoon jij, de stenen en de onvermijdelijke realisatie dat we uiteindelijk allemaal onder een flink gewicht eindigen.
Unesco Werelderfgoed Stećci 
Het archeologisch depot van Durmitor
Verscholen in een troosteloos bijgebouw van de lokale administratie bevindt zich wat men hier met veel gevoel voor drama een ‘depot’ noemt. Hier liggen de scherven van de Illyrische en Romeinse aanwezigheid in de bergen. Verwacht geen glanzende vitrines met spotjes; je moet door de laag stof heen kunnen kijken om de grootsheid van de Romeinse handelsroutes over de bergpassen te kunnen visualiseren.
De collectie is beperkt maar krachtig in haar pretentieloosheid. Romeinse munten die door de eeuwen heen hun glans verloren hebben, fragmenten van aardewerk die bewijzen dat men tweeduizend jaar geleden ook al wist dat een warme soep in de winter essentieel was. De opstelling is hopeloos verouderd, met handgeschreven kaartjes die al dertig jaar niet zijn aangeraakt. Het is een museum van een museum, een relikwie van hoe we vroeger naar geschiedenis keken.
Voor de ware liefhebber is dit echter de hemel op aarde. Geen drommen toeristen die voor je neus staan te selfien, maar de stilte van een archief dat op instorten staat. Je voelt de aanwezigheid van de archeologen die hier ooit met engelengeduld de scherven hebben geteld. Het is een eerlijke plek die niet probeert te pleasen.
Informatie Durmitor Regio
De middeleeuwen: weerbaarheid en houten heiligdommen
In de middeleeuwen was kunst geen luxe voor de rijken, maar een bittere noodzaak voor de devoten. In en om Žabljak zie je hoe de mens zich vastklampte aan het spirituele om de fysieke ontberingen van de bergwinter te verdragen. De architectuur is defensief, de iconen zijn donker en de sfeer is doordrenkt van een schuldgevoel dat we tegenwoordig liever weglachen met therapie.
Het monasterium van Dobrilovina
Aan de rand van de diepe Tara-kloof ligt dit klooster, dat door de lokale bevolking ook wel het ‘kleine Morača’ wordt genoemd. De huidige structuur stamt uit de 16e eeuw, maar de wortels reiken diep in de middeleeuwse klei. Het is een museum van religieuze volharding. De fresco’s binnenin zijn door de eeuwen heen getekend door de roet van tienduizenden kaarsen en de vochtige adem van radeloze gelovigen.
De iconostase is een meesterwerk van houtsnijkunst, uitgevoerd met een precisie die je doet duizelen als je bedenkt dat dit gebeurde in een tijd dat een goede beitel een fortuin kostte. De figuren op de muren kijken je aan met een blik die zegt: “wij hebben het overleefd, en wat stel jij eigenlijk voor met je smartphone?” Het contrast tussen de woeste, ongetemde natuur buiten en de verstilde, bijna verstikkende devotie binnen is een les in nederigheid die elke moderne reiziger eens per jaar zou moeten volgen.
Ik stond daar in die klamme ruimte en vroeg me af hoeveel monniken hier hun gezichtsvermogen zijn verloren bij het kopiëren van teksten. Het is kunst die voortkomt uit zelfkastijding, een concept dat we in onze tijd van ergonomische bureaustoelen totaal niet meer vatten. De stilte is er zo dik dat je haar bijna kunt proeven, een smaak van wierook en oud hout die nog uren in je kleren blijft hangen.
Het klooster is nog steeds in gebruik, dus gedraag je een beetje. Geen geflits, geen luidruchtig commentaar op de staat van het stucwerk. Laat de sfeer gewoon over je heen komen en besef dat deze muren meer ellende en hoop hebben gezien dan jij in je hele comfortabele leventje zult ervaren.
Dobrilovina Monastery Info
Het etnografisch museum van de hoogvlakte
Dit museum is gehuisvest in een traditioneel huis, een zogenaamde kula, en toont de materiële cultuur van de Durmitor-mens. Je vindt er alles: van zware wollen klederdracht die je al doet zweten als je ernaar kijkt, tot ingenieuze houten kaasvormen die getuigen van een tijd dat ‘artisanaal’ geen marketingterm was, maar een voorwaarde om niet te verhongeren.
De textielafdeling is voor mij het hoogtepunt. De patronen in de weefsels zijn niet zomaar wat leuke versieringen; het zijn codes, familiegeschiedenissen die in wol zijn gevangen door vrouwen die waarschijnlijk nooit een letter hebben leren schrijven. Het is een museum dat je doet inzien dat onze huidige wegwerpgarderobe een belediging is voor de menselijke vindingrijkheid. De zware geur van schapenwol en gedroogde kruiden vult de ruimtes en brengt je direct terug naar een tijd waarin de winter nog een echte vijand was.
“De voorwerpen hier zijn niet gemaakt om in een vitrine te staan. Ze zijn gemaakt om generaties lang mee te gaan, om de tanden van de tijd en de kou te weerstaan. In elk houten lepeltje zie je de hand van de maker, de uren van geduldig snijden bij het haardvuur. Het is een eerlijkheid die we kwijt zijn in onze wereld van plastic en massaproductie.”
Loop rustig door de verschillende kamers en neem de details in je op. De manier waarop de bedden zijn opgemaakt, de opstelling van het keukengerei; het is een intiem portret van een leven dat hard was, maar wel betekenis had in elke handeling.
Nationaal Park Cultuur
Het modernisme: kunst tussen de bergtoppen
Na de Tweede Wereldoorlog kwam het modernisme naar de bergen gestormd, vaak in de gedaante van socialistisch-realisme of abstracte gedenktekens die als vreemde ruimteschepen in het landschap zijn geland. Het is een radicale breuk met de houten traditie, een poging om de toekomst met gewapend beton te bedwingen en de geschiedenis een kopje kleiner te maken.
Het monument voor de gevallenen
Net buiten het centrum van Žabljak staat dit monumentale gedenkteken. In de Balkan is een monument vaak meer een museum dan een standbeeld; het is een plek waar de collectieve herinnering in steen is gebeiteld. De architectuur van dit object is een brute abstractie van de strijd van de partizanen tegen de bezetter. Het is een plek waar kunst schaamteloos politiek wordt.
De schaal van het monument dwingt je om je eigen nietigheid te erkennen. De strakke lijnen en de enorme betonmassa’s vormen een fascinerend contrast met de grillige pieken van de Durmitor op de achtergrond. Het is een overblijfsel van een ideologie die dacht de eeuwigheid te hebben gepacht in cement. Hoewel de glorie van het socialisme is vergaan, staat het beton er nog steeds, grijs en onverzettelijk als een boze herinnering aan een utopie die nooit kwam.
De betonmassa’s hier zijn geen herinneringen, het zijn littekens op het landschap. Ze schreeuwen om aandacht in een taal die we vandaag de dag liever willen vergeten, maar hun esthetische kracht is onmiskenbaar. Ik liep tussen de blokken en voelde de kou van het beton door mijn zolen trekken. Het is kunst die niet wil behagen, maar die wil intimideren, en daarin slaagt ze zelfs decennia na de val van de muur nog steeds wonderwel.
Bezoek deze plek bij voorkeur als de lucht dreigend grijs is. De dramatiek van de architectuur komt dan pas echt tot zijn recht. Het is een openluchtmuseum van de menselijke hoogmoed, en dat is altijd een bezoekje waard.
Spomenik Database Žabljak
Het nationaal natuurhistorisch museum
Dit centrum fungeert als een soort rariteitenkabinet van de natuurlijke historie van de regio. De collectie opgezette dieren is misschien wat macaber voor de tere, vegetarische stadsmens, maar de geologische sectie is werkelijk voortreffelijk voor wie de moeite neemt om de kaartjes te lezen. Je leert hier hoe de gletsjers de bergen hebben gebeeldhouwd tot de kunstwerken die ze vandaag de dag zijn.
De presentatie doet denken aan de stoffige schoollokalen van de jaren ’70, inclusief vergeelde diagrammen en vitrines die al een tijdje geen zeemlap hebben gezien. Het heeft een zekere melancholische charme die perfect past bij de rest van de stad. De nadruk ligt op de endemische soorten – planten en beestjes die alleen hier overleven – wat eigenlijk een prachtige metafoor is voor de cultuur van Žabljak zelf: uniek, een beetje vreemd en extreem taai.
“Wie de bergen wil begrijpen, moet de stenen kennen. De geologische collectie hier is een geschiedenisboek van miljoenen jaren, verteld in kalksteen en sediment. Het is een verademing om eens een museum te bezoeken waar de mens niet het middelpunt is, maar slechts een voetnoot in de marge van een veel groter verhaal dat door de aarde zelf is geschreven.”
Het is de ideale plek om even op te warmen als de regen weer eens horizontaal tegen de ruiten kletst. Bovendien steun je met je bezoek het behoud van het nationale park, wat je weer een goed gevoel geeft over je eigen ecologische voetafdruk terwijl je die avond een flinke biefstuk verorbert.
Visitor Centre Durmitor
Hedendaagse expressie: musea in Žabljak van nu
Hedendaagse kunst in de bergen is een dapper maar vaak ook een tikkeltje naïef streven. Het is een reactie op de overweldigende natuur die elke menselijke creatie bij voorbaat lijkt te degraderen tot een onbeduidend krabbeltje in de marge van de eeuwigheid. Toch zijn er mensen die de strijd aangaan en proberen de tijdgeest te vangen in verf, hout en
metaal.
Galerij Gorska Vila
Dit is een particuliere galerie die lokale kunstenaars een bescheiden podium biedt. Je vindt er landschappen die gevaarlijk balanceren op de dunne grens tussen kitsch en impressionisme, maar ook zeer interessant beeldhouwwerk van lokaal wortelhout. Het is een museum van de lokale psyche, een verwoede poging om de brute schoonheid van de Durmitor te vangen op een canvas van zestig bij tachtig centimeter.
De sfeer in de galerie is informeel, om niet te zeggen een beetje rommelig. De werken hangen soms scheef en de verlichting is verre van optimaal, maar dat is juist de charme. Het is kunst die midden in het leven staat, gemaakt door mensen die overdag waarschijnlijk gewoon de schapen hoeden of toeristen door de kloof varen. Het is een eerlijk soort expressie die zich niet verschuilt achter ingewikkelde conceptuele teksten die niemand begrijpt.
“Kunstenaars die hier werken hebben een onmogelijke taak: concurreren met de zonsondergang op de Bobotov Kuk. De meesten falen glorieus, maar hun pogingen zijn hartverwarmend in hun menselijkheid. Ik zag een houten beeldje van een oude herder dat zo vol karakter zat, dat ik bijna de neiging had om er een glas rakija voor in te schenken. Het is kunst die recht uit de grond lijkt te komen, ongepolijst en een beetje nors.”
Neem de tijd om met de eigenaar te praten, mits je een paar woorden Servisch spreekt of goed bent in gebarentaal. De verhalen achter de werken zijn vaak interessanter dan de penseelstreken zelf. Het is een plek waar je de hartslag van het moderne Montenegro kunt voelen, ver weg van de hippe strandclubs van de kust.
Cultureel Žabljak
Atelier van de berggeesten
In de korte maar krachtige zomermaanden opent dit tijdelijke atelier zijn krakende deuren. Het is een wonderlijke mix van een museum voor volkskunst en een moderne werkplaats. Hier zie je hoe traditionele motieven worden vertaald naar hedendaagse objecten die – godzijdank – niet in een Chinese fabriek zijn uitgespuugd. Het is een bewijs dat een cultuur kan overleven, zolang er mensen zijn die weigeren de traditie te laten verstikken door de eenvormigheid.
Je kunt de makers vaak live aan het werk zien. De concentratie waarmee een jong meisje patronen in vilt verwerkt of een man met een verweerd gezicht een blok hout te lijf gaat, is een vorm van performancekunst die geen podium nodig heeft. Het is een kleine, vitale plek in een stadje dat soms dreigt te verstenen onder de druk van het toerisme. Hier wordt de toekomst van het Montenegrijnse handwerk vormgegeven, met respect voor de fouten en de imperfecties van het materiaal.
Mijn persoonlijke indruk? Het is een van de weinige plekken in de regio waar je de oprechte trots van de nieuwe generatie proeft. Ze proberen hun erfgoed niet als goedkope folklore aan de eerste de beste cruisetoerist te verpatsen, maar ze zoeken naar een manier om hun wortels relevant te houden in een wereld die alles plat slaat tot een eenheidsworst. Het is een dapper en noodzakelijk lichtpuntje in een cultureel landschap dat anders wel erg donker en bits zou blijven.
Toerisme Noord-Montenegro
De bitse afrekening met de hoogvlakte
Na het bezoeken van de verschillende musea in Žabljak kun je niet anders dan concluderen dat cultuur hier geen decoratie is, maar een overlevingsstrategie. De tijd is hier geen lineaire stroom, maar een hoop stenen die men telkens weer probeert te ordenen om de zinloosheid van het bestaan in deze woeste bergen te bezweren. Het is een plek die je niet zomaar ondergaat; je moet bereid zijn om de kou te trotseren, de stoffige depots te betreden en de norsheid van de bewoners te doorprikken om de schoonheid te zien die eronder ligt begraven.
De museale ervaring in de Durmitor is als het leven zelf: een aaneenschakeling van tragiek, humor van het donkerste soort en een onverwoestbare levensdrang die zich uit in zowel beton als wol. Er is hier geen plaats voor de verfijnde pretentie van de West-Europese kunstwereld. Hier is een steen gewoon een steen, een instrument om je vijand mee de hersens in te slaan of om je dode onder te begraven. Een icoon is geen ‘object van esthetische waarde’, maar een venster naar een genadeloze god die geen boodschap heeft aan jouw existentiële twijfels.
Het modernisme staat er als een roestend protest tegen de natuur, en de hedendaagse kunst is een dappere maar gedoemde poging om niet vergeten te worden in de schaduw van de pieken die al stonden toen wij nog met knnuppels achter mammoeten aanrenden. Voor de reiziger die meer zoekt dan louter visueel vermaak, biedt Žabljak een eerlijkheid die bijna fysiek pijn doet aan de ogen. Het dwingt je om je eigen opgevijzelde opvattingen over wat ‘museumwaardig’ is eens grondig te herzien.
Is cultuur een glanzende zaal in het Louvre waar je met je koptelefoontje op langs de Mona Lisa schuifelt? Of is het die ene, door de regen geteisterde grafsteen op een winderige hoogvlakte waar na vijfhonderd jaar nog steeds een zonnerad op te zien is? Voor mij is het antwoord duidelijk. De ware kunst zit hem in de weerstand. Žabljak is geen plek voor een leuke vakantie; het is een plek voor een loutering. Het is bits, het is onvriendelijk, en het is het meest oprechte wat je dit jaar zult zien. Maar goed, trek vooral je eigen plan en ga vooral ergens anders heen als dit je te zwaar op de maag ligt.
De herinnering aan Žabljak zal in je blijven zitten als een splinter onder een nagel. Je kunt hem negeren, maar bij elke beweging voel je hem weer zitten. Het is de herinnering aan een plek waar de mensheid nog niet volledig is gladgestreken door de algoritmes van de beschaving. En dat, mijn beste lezer, is tegenwoordig de grootste luxe die je kunt kopen voor de prijs van een vliegticket naar Podgorica en een lange rit in een rammelende bus. Geniet van de cultuurshock, je hebt hem verdiend.
