Architectuur in Gori is niet louter een verzameling bakstenen en mortel; het is een visceraal relaas van een stad die weigert haar littekens te verbergen onder een laagje toeristische vernis. Als architect van zesenzestig jaar heb ik de wereld gezien, van de glanzende fallussen van glas in Dubai tot de vermoeide grandeur van Rome, maar Gori, daar in die stoffige vallei waar de Mtkvari en de Liakhvi samenvloeien, raakt een snaar die elders stil blijft.
Je wandelt hier door een decor waar het brute realisme van de Sovjet-Unie schaamteloos flirt met middeleeuwse koppigheid. Het is een stad van paradoxen, een plek waar de schaduw van een dictator nog steeds over de neoclassicistische boulevards hangt, terwijl de horizon wordt gedomineerd door een fort dat de eeuwigheid lijkt te hebben gepacht.
In deze gids neem ik je mee, jij, de reiziger die niet meer tevreden is met de oppervlakkige glans van een reisbrochure, maar die de textuur van de geschiedenis wil voelen onder zijn vingertoppen. We gaan de architectuur in Gori ontleden als een complex personage in een roman van Pfeijffer: met bewondering, een tikkeltje weemoed en de onvermijdelijke nuchterheid van iemand die weet hoe een fundament gelegd wordt.
Van de grotwoningen in de buurt tot de modernistische gebouwen die na de oorlog van 2008 als tekens van hoop uit de grond schoten; Gori is een architecturaal palet dat smeekt om een aandachtige beschouwer. Laat de massa in Tbilisi, en ontdek hier de rauwe waarheid van het Georgische bouwen.
Inhoudsopgave
- De schoot van de aarde: architectuur uit de oudheid
- Stenen wachters: de middeleeuwse fundamenten
- De droom van de tiran: neoclassicisme in de 20e eeuw
- Wederopbouw en glas: de moderne tijd in Gori
De schoot van de aarde: architectuur uit de oudheid
Wie de architectuur in Gori wil begrijpen, moet beginnen buiten de stadsgrenzen, waar de mens zich voor het eerst in de zachte rotsen van de regio nestelde. Hier is bouwen geen kwestie van toevoegen, maar van weglaten.
Uplistsikhe
Op een steenworp afstand van Gori ligt Uplistsikhe, een grottenstad die stamt uit de ijzertijd. Het is een architecturaal hoogstandje waarbij de natuur de plattegrond dicteerde. Je ziet hier hoe tempels, woonhuizen en zelfs een theater direct uit de zandstenen rotsen zijn gehouwen. De ruimtelijkheid is hier visceraal; de gangen zijn nauw, de zalen weids en de akoestiek herinnert aan een tijd waarin goden nog in de wind woonden.
“Uplistsikhe is niet gebouwd door mensenhanden, maar bevrijd uit de rots door de menselijke geest. Het is een negatief van architectuur, een afdruk van het leven in het hart van de steen.”
De manier waarop zij de klassieke Griekse architecturale elementen – zoals zuilen en architraven – in de rotsen hebben nagedaan zonder dat die zuilen ook maar één kilo gewicht hoefden te dragen, is van een ontroerende overbodigheid. Het is decoratie als eerbetoon aan een esthetiek die zij via handelsroutes kenden.
Verken de grotten op UNESCO 
Stenen wachters: de middeleeuwse fundamenten
De middeleeuwse architectuur in Gori kenmerkt zich door een onverzettelijkheid die typisch is voor een land dat voortdurend onder vuur lag. Geen zwierige franje, maar dikke muren en strategisch inzicht.
Gori Fort (Goristsikhe)
Het fort domineert de stad vanaf een steile heuvel. Hoewel de huidige muren voornamelijk uit de 17e en 18e eeuw stammen, liggen de fundamenten veel dieper in de tijd. Het fort is een onregelmatige veelhoek die de contouren van de heuvel volgt, een organisch monster van kalksteen en kasseien.
Persoonlijk vind ik de manier waarop het fort ’s avonds wordt verlicht bijna surrealistisch. Het lijkt dan los te komen van de aarde, een zwevende herinnering aan de vele belegeringen. De muren zijn ruw en onafgewerkt, de echte schoonheid zit hem in de brutaliteit van de verdedigingswerken. Als architect bewonder ik het strategische vernuft van de toegangswegen; je wordt als bezoeker gedwongen om de macht van het bouwwerk te erkennen.
Ateni Sioni Kerk
Iets buiten de stad, in de Ateni-vallei, staat deze koepelkerk uit de 7e eeuw. Het is een tetranonch-ontwerp, een klassieke Georgische vorm die getuigt van een vroegchristelijk meesterschap over proporties. De reliëfs aan de buitenkant zijn fijnzinnig, maar de ware schat bevindt zich binnenin: fresco’s die de eeuwen hebben getrotseerd.
Kenmerkend voor de bouw: De overgang van de vierkante basis naar de ronde koepel via trompen, een technische innovatie die Georgiërs al beheersten lang voordat de gotiek in Europa voet aan de grond kreeg.
Ateni Sioni op UNESCO
De droom van de tiran: neoclassicisme in de 20e eeuw
Gori is onlosmakelijk verbonden met Stalin, en dat zie je terug in de stalinistische architectuur in Gori. Het is een architectuur van macht, ontworpen om de burger klein en de staat groot te laten lijken.
Stalin Museum
Dit gebouw is een monument op zich. Gebouwd in 1957 in de ‘socialistisch-realistische’ stijl met sterke neogotische en neoclassicistische invloeden. Het is een paleis voor een man die in een hutje werd geboren. De zuilengalerijen zijn pompeus, het gebruik van lokaal gesteente geeft het een gewicht dat bijna verstikkend werkt.
“De architectuur van het museum is een leugen in marmer. Het gebruikt de taal van de aristocratie om de triomf van de arbeider te bezingen, een paradox die alleen in beton kan overleven.”
Mijn professionele blik ziet hier vooral de zorgvuldige symmetrie. Het gebouw is ontworpen als een schrijn. Je ziet de invloed van de Italiaanse renaissance in de loggia’s, maar dan met een harde, sovjet-ondertoon. Het is architectuur als propaganda in haar meest pure vorm.
Officiële site Stalin Museum
Het Paviljoen over het geboortehuis
In schril contrast met het museum staat het eenvoudige bakstenen hutje waar Stalin werd geboren. Om dit hutje te ‘beschermen’, is er een enorm neoclassicistisch paviljoen overheen gebouwd. Het is een absurde constructie: een klein huisje in een enorme marmeren kooi met glas-in-loodramen.
Het is een fascinerende studie in schaal. Het paviljoen probeert een religieuze aura te creëren rondom de armoede. De zware overkapping drukt het hutje bijna de grond in, een visuele metafoor voor hoe de ideologie de werkelijkheid overvleugelde.
Atlas Obscura over Gori
Het Treinstation van Gori
Zelfs het reizen moest in stijl gebeuren. Het treinstation is een prachtig voorbeeld van stalinistische architectuur. Met zijn hoge plafonds, rijke versieringen en monumentale uitstraling doet het denken aan de paleizen van de tsaren, maar dan uitgevoerd voor het proletariaat.
Architectonisch detail: Let op de kroonluchters en de marmeren vloeren die de tand des tijds (en een oorlog) hebben doorstaan. Het is een van die plekken waar de grandeur van vroeger nog tastbaar is, mits je door het stof heen kijkt.
Georgische Spoorwegen
Wederopbouw en glas: de moderne tijd in Gori
Na het geweld van de jaren ’90 en 2008 moest Gori zichzelf opnieuw uitvinden. De moderne architectuur in Gori breekt met de zwaarte van het verleden en kiest voor transparantie en kleur.
Het Transparante Politiebureau
Onder president Saakasjvili werden door heel Georgië glazen politiebureaus gebouwd als symbool voor transparantie en het einde van de corruptie. Het bureau in Gori is hier een iconisch voorbeeld van. Het is een constructie van glas en staal die schril afsteekt tegen de grijze betonblokken uit de Sovjettijd.
“Glas is het nieuwe marmer van de democratie. In Gori dient het niet om de zon binnen te laten, maar om de burger naar buiten te laten kijken.”
Ik heb gemengde gevoelens bij deze stijl. Technisch gezien zijn de details van het staalwerk soms wat grof, maar als statement werkt het voortreffelijk. Het is een visuele breuk met het ‘geheim’ van de dictator. Het gebouw probeert lichtvoetig te zijn in een stad die gebukt gaat onder het gewicht van de geschiedenis.
De IDP-nederzettingen (Karaleti)
Misschien niet een ‘hoogstandje’ in de zin van esthetiek, maar wel een essentieel onderdeel van de moderne stedelijke architectuur van Gori. Na de oorlog in 2008 werden in recordtempo duizenden kleine, identieke huisjes gebouwd voor vluchtelingen uit Zuid-Ossetië. Het is een architectuur van noodzaak, een grid van witte muren en rode daken.
De repetitie van deze gebouwen creëert een uniek landschap. Het is een herinnering aan de fragiliteit van beschaving. Als je er doorheen rijdt, voel je de orde die is opgelegd aan de chaos van de oorlog. Het is functioneel minimalisme in zijn meest rauwe vorm.
De stad Gori is een les in nederigheid voor elke architect. Het leert ons dat gebouwen sterker zijn dan ideologieën, maar ook dat zij de littekens van die ideologieën voor eeuwig dragen. Wie door Gori dwaalt, wandelt door een geschiedenisboek van steen. De architectuur in Gori vertelt het verhaal van een volk dat grotten uithakt, forten bouwt om de vijand te weren, en glas gebruikt om de toekomst tegemoet te treden.
Ik hoop dat deze wandeling langs de acht iconen van de stad je blik heeft gescherpt. Georgië is meer dan de wijn en de bergen; het is een architecturaal laboratorium waar de experimenten van gisteren de huizen van morgen vormen. Ga erheen, kijk met je eigen ogen, en voel de zwaarte van het beton en de lichtheid van het glas.
Wacht! Heeft u alle berichten over Gori en dit land al gelezen?
Bronvermelding: Ministerie van Cultuur Georgië, Persoonlijk archief Frank (Architectuur 2024), Georgische Dienst voor Toerisme.
Wij doen onze best om deze informatie zo actueel en accuraat mogelijk te houden, maar kunnen niet garanderen dat alle details op het moment van lezen nog correct zijn. Zie ook onze disclaimer.
