Films in Nachitsjevan zijn als de regio zelf: een tikkeltje geïsoleerd, onmogelijk dramatisch en doorspekt met een schoonheid die je alleen begrijpt als je bereid bent de logica van de buitenwereld volledig los te laten. Als filmregisseur heb ik over de hele wereld opnames gemaakt, van de steriele, naar koffie ruikende studio’s in Burbank tot de modderige velden van Wallonië waar de catering altijd te laat was. Maar deze enclave blijft een curiositeit die aan mijn ziel blijft kleven.
Het is een eiland op het droge, omringd door Armenië, Iran en Turkije, waar de tijd niet verstrijkt maar zich ophoopt in lagen van stof en marmer. Wanneer je hier landt op het kleine vliegveld, heb je onmiddellijk het gevoel dat je een filmset oploopt die door een lichtelijk overspannen en melancholische artdirector is ontworpen. Je ziet rode rotsen die uit de aarde steken als verroeste messen en geometrische mausoleums die eruitzien alsof ze door een buitenaardse beschaving zijn achtergelaten.
Voor jou, de vijftigplusser die tijdens een stedentrip meer zoekt dan alleen een lauw buffet en een gids die jaartallen opdreunt als een defecte computer, is dit de ultieme bestemming. Nachitsjevan is geen plek die zich zomaar blootgeeft aan de eerste de beste toerist met een selfiestick. Het vraagt om een geoefend oog, een oog dat de nuances van licht en schaduw begrijpt en de films in Nachitsjevan herkent in de lange schaduwen van de Momine Khatun.
Je zult hier dwalen tussen locaties die ooit het decor vormden voor bloederige heldenepos, bittere maatschappelijke satire en surrealistische droombeelden. Het is een visuele trip die de grenzen van de werkelijkheid doet vervagen, precies zoals een goede film dat hoort te doen. In deze uitgebreide gids neem ik je mee langs de tien meest iconische filmproducties die deze mysterieuze bodem hebben gekust. Bereid je voor op een wandeling door een levend archief waar elke straathoek een scène verbergt.
Inhoudsopgave
- Babek: het epos op de Alinja-vesting
- Dede Gorgud: de Slangenberg spreekt
- Nasimi: geometrie en poëzie
- Gorkhu: melancholie op de rails
- Sahilsiz Gece: de muren van de oude stad
- Oluler: satire onder de Chinar-bomen
- Bizim Cebis Muellim: wit goud uit de mijnen
- Feryad: de schreeuw bij het zwevende meer
- Keroglu: de ridders van de Sirab-grotten
- Arshin Mal Alan: de fonteinen van Ordubad
- De Nachitsjevan filmwandeling: van fort naar station
- Het laatste shot: een reflectie op de leegte
1. Babek (1979)
In de annalen van de Azerbeidjaanse cinema is “Babek” het absolute zwaargewicht. Deze film vertelt het heroïsche verhaal van Babek Khorramdin, gespeeld door de onvermijdelijke Rasim Balayev, die in de 9e eeuw een opstand leidde tegen het Arabische Kalifaat. Het genre is een historisch actiedrama van epische proporties, een soort ‘Braveheart’ maar dan met meer snorren en een landschap dat aanzienlijk vijandiger oogt dan de Schotse Hooglanden.
De filmlocaties in Nachitsjevan zijn essentieel voor de grandeur van deze film. De meeste opnames vonden plaats bij de Alinja-vesting in het district Julfa. De steile, eindeloze trappen die nu voor toeristen zijn gerestaureerd, waren destijds het decor voor complexe en gevaarlijke choreografieën. De scène waarin Babek weigert zich over te geven terwijl de vijand de poorten bestormt, is gefilmd bij de bovenste vestingwerken op een duizelingwekkende hoogte.
Toen ik vorig jaar zelf op de top van de Alinja stond, voelde ik een lichte vorm van vertigo, niet alleen door de diepte maar ook door de gedachte aan de productie. Hoe hebben ze die loodzware camera’s hier in 1979 naar boven gesleept? Er waren geen drones en de special effects bestonden uit echt bloed en zweet. De horizon strekt zich hier uit tot diep in Iran, en je voelt de eenzaamheid van de machthebber die hier ooit over de vallei uitkeek.
Ontdek meer over de held Babek Khorramdin 
.
2. Dede Gorgud (1975)
Dit is de Azerbeidjaanse variant op een mythologische sage, gebaseerd op het nationale epos van de Oghuz-Turken. De film, geregisseerd door Tofig Taghizade, volgt de wijze Dede Gorgud die door het land trekt om vrede en wijsheid te brengen. De personages zijn groter dan het leven zelf en de hele film ademt een sfeer van bijna religieuze onvermijdelijkheid uit, ondersteund door een soundtrack die door merg en been gaat.
De belangrijkste opnamelocatie was de desolate vallei rond de berg Ilandag, ook wel bekend als de Slangenberg. In de film zie je de wijsgeer vaak dwalen over de gortdroge hoogvlaktes van Sharur. De meest iconische scène is die waarin een jonge krijger zijn vader moet bewijzen dat hij waardig is; dit werd gefilmd met de karakteristieke gespleten piek van de Ilandag prominent op de achtergrond.
De Ilandag heeft iets onheilspellends, een vorm van natuurlijke agressie die ik zelden elders heb gezien. Volgens de overlevering sloeg de Ark van Noach tegen deze piek aan toen het water begon te zakken, en als je de berg in de avondschemering ziet, ben je geneigd dat verhaal onmiddellijk te geloven. Het is geen berg waar je gezellig gaat picknicken; het is een monument van graniet dat geen enkele empathie toont voor de menselijke nietigheid.
Verken de mythes van de Ilandag berg .
3. Nasimi (1973)
Dit biografische drama over de 14e-eeuwse dichter Nasimi is een visueel feest voor iedereen met een zwak voor islamitische architectuur en existentiële poëzie. Nasimi predikte dat de goddelijkheid in de mens zelf te vinden is, een visie die in die tijd als levensgevaarlijke ketterij werd beschouwd. De film is traag, contemplatief en maakt gebruik van de architectuur als een extra personage dat de strengheid van de religieuze dogma’s verbeeldt.
De stad Nachitsjevan fungeert in deze film als het visuele rustpunt. De meest indrukwekkende scène speelt zich af bij het Momine Khatun-mausoleum, een meesterwerk van baksteenkunst. De camera glijdt met een bijna sensuele traagheid langs de tienduizenden geometrische patronen terwijl de dichter zijn verboden verzen reciteert. Het is een van de mooiste voorbeelden van hoe een historisch monument kan worden ingezet om de spirituele rijkdom van een personage te accentueren.
“In de schaduw van de Momine Khatun is de tijd geen vijand, maar een getuige die zwijgt terwijl de mens zijn eigen goddelijkheid probeert te formuleren.”
Details over het Momine Khatun monument .
4. Gorkhu (1998)
Gereisseerd door Rafig Dadashov, is “Gorkhu” (Angst) een donker psychologisch drama dat de desoriëntatie en de paranoia na de val van de Sovjet-Unie pijnlijk tastbaar maakt. Het genre leunt zwaar tegen de film noir aan, met veel nachtelijke opnames en een constante dreiging die nooit echt expliciet wordt. Het is een film die je achterlaat met een onbestemd gevoel van onbehagen, alsof je in een kamer bent waarvan de deur langzaam op slot wordt gedraaid.
De film maakt op een geniale manier gebruik van het treinstation van Nachitsjevan. Er is een scène waarin de hoofdpersoon urenlang op een perron wacht op een trein die simpelweg nooit zal komen. Dit is een bittere verwijzing naar de fysieke isolatie van de enclave. De verroeste wagons die als verstilde karkassen op de rails staan tussen de stad en Julfa, vormen een decor dat een diepe melancholie uitstraalt.
Als ik over het perron van dat station loop, voel ik de tocht van de geschiedenis door mijn jas waaien. Het station is een plek van vertrek en aankomst die zijn functie is verloren, een visueel symbool van een doodgelopen spoor. De afgebladderde verf op de stationsbankjes vertelt een verhaal van verwaarlozing dat geen enkele scenarist beter had kunnen opschrijven. Het is de ultieme locatie voor een verhaal over de angst om achtergelaten te worden.
Info over de spoorwegen van Azerbeidjan .
5. Sahilsiz Gece (1989)
Dit sociaal-kritische drama verkent de morele en maatschappelijke verschuivingen aan de vooravond van de onafhankelijkheid. Het vertelt het verhaal van een vrouw die probeert te ontsnappen aan de knellende tradities van haar familie. De titel “Strandloze Nacht” verwijst naar de beklemming van een leven zonder horizon, wat in de context van de enclave Nachitsjevan een extra wrange lading krijgt.
De regisseur koos voor de meest authentieke en vervallen delen van de oude stad Nachitsjevan, met name de wijk Kohna Gala. De scènes waarin de hoofdrolspeelster door de doolhofachtige straatjes dwaalt, zijn gefilmd tussen muren van gedroogde modder en stro. De zware, houten deuren met hun smeedijzeren kloppers lijken in de film als onneembare barrières die de buitenwereld en de persoonlijke vrijheid gescheiden houden.
“In de nauwe stegen van Kohna Gala spreekt de stilte luider dan het geschreeuw van de personages die hun eigen muren proberen af te breken.”
Lees over de Azerbeidjaanse filmcultuur .
6. Oluler (1988)
Gebaseerd op het beroemde toneelstuk van Jalil Mammadguluzadeh, is “Oluler” (De Doden) een genadeloze satire op religieus fanatisme en de goedgelovigheid van de massa. De hoofdpersoon, Kefli Isgender, is de dorpsgek die door zijn alcoholgebruik als enige de helderheid heeft om de hypocrisie van de religieuze leiders te doorzien. Het is een zwarte komedie die nog steeds verrassend actueel aanvoelt.
De stad Ordubad was het perfecte decor voor dit verhaal. Met zijn eeuwenoude platanen en historische pleinen lijkt Ordubad een plek waar de tijd sinds de middeleeuwen stilstaat. De centrale scène waarin een charlatan beweert de doden op het lokale kerkhof tot leven te kunnen wekken, is opgenomen op het schilderachtige dorpsplein van de wijk Gal. De rustieke sfeer van de omgeving versterkt de absurditeit van de gebeurtenissen die zich daar afspelen.
Bezoek het historische district Ordubad .
7. Bizim Cebis Muellim (1969)
Hoewel de hoofdmoot van deze film zich afspeelt in de drukke straten van Bakoe tijdens de oorlogsjaren, zijn de meest gedenkwaardige en visueel afwijkende scènes opgenomen in de zoutmijnen van Nachitsjevan. De film volgt een zachtaardige leraar die probeert zijn menselijkheid te bewaren in een wereld die gedomineerd wordt door schaarste en de zwarte markt. Het is een ontroerend portret van stille integriteit.
De zoutmijnen van Duzdag zijn in de film getransformeerd tot een soort ondergronds vagevuur. In een surrealistische scène loopt een van de personages door de eindeloze, spierwitte gangen van de mijn. Het licht wordt door de zoutkristallen op zo’n manier gereflecteerd dat de ruimte elke vorm van diepte lijkt te verliezen. De mijn fungeert hier als een plek van loutering, ver weg van de chaos van de bovengrondse oorlog.
Toen ik zelf door de gangen van Duzdag liep, begreep ik de fascinatie van de regisseur. De lucht is er zo zuiver dat het bijna pijn doet aan je longen, en het totale gebrek aan geluid dwingt je tot een vorm van introspectie waar je in het dagelijks leven nooit aan toe komt. Het is een locatie die geen speciale effecten nodig heeft om een buitenaardse indruk achter te laten. Het is wit, steriel en volkomen eerlijk in zijn hardheid.
Website van het Duzdag fysiotherapie centrum .
8. Feryad (1993)
“Feryad” (De Schreeuw) is een rauwe en emotioneel uitputtende oorlogsfilm over het conflict in de jaren negentig. De film concentreert zich op de ervaringen van een Azerbeidjaanse krijgsgevangene en schuwt de gruwelijkheden van de oorlog niet. Het is een film die in eigen land een enorme culturele impact heeft gehad en nog steeds als een ijkpunt voor het nationale trauma wordt beschouwd.
De film maakt intensief gebruik van de ruige natuur in het district Shahbuz. De scènes die zich afspelen in de bergen werden opgenomen nabij het Batabat-meer. Dit meer is beroemd om zijn drijvende eiland van turf, dat in de film een bijna spookachtige rol speelt. De dichte mist die vaak over het water hangt en de grillige rotsen van de omliggende bergen creëren een atmosfeer van constante dreiging en desoriëntatie voor de personages op de vlucht.
“De bergen van Shahbuz zijn geen getuigen van de oorlog, ze zijn de onverschillige muren die de schreeuw van de stervenden opvangen en weerkaatsen tot hij onherkenbaar wordt.”
Natuurschoon in Shahbuz .
9. Keroglu (1960)
Dit is de klassieke verfilming van de legende van Keroglu, de Azerbeidjaanse Robin Hood. Gewapend met zijn zwaard en zijn trouwe paard Gyrat strijdt hij tegen de onrechtvaardige heersers die het volk onderdrukken. De film zit vol met Ashug-muziek, traditionele poëzie en spectaculaire paardengevechten. Het is een
kleurrijk epos dat de trots van de regio op een zeer visuele manier etaleert.
De schuilplaats van Keroglu en zijn veertig ruiters werd verbeeld door de natuurlijke grotten in de rode rotsen bij het dorp Qahab. Deze grotten hebben een fantastische akoestiek, wat de regisseur gebruikte tijdens de opnames van de strijdliederen. Ook de uitgestrekte, dorre vlaktes rondom Sirab werden gebruikt voor de massale gevechtsscènes, waarbij de stofwolken van de galoppeerde paarden een natuurlijk filter vormden voor de camera.
De rotsen van Qahab hebben een dieprode kleur die in het zonlicht bijna vloeibaar lijkt. Als je daar rondloopt, snap je waarom een volksheld juist deze plek zou kiezen als zijn basis. Het landschap straalt een vorm van onoverwinnelijkheid uit. Zelfs zestig jaar na de opnames voelen de locaties van Keroglu nog steeds aan als een terrein waar legendes kunnen ontstaan, ver weg van de bureaucratie van de moderne wereld.
Bezoek de bronnen van Sirab .
10. Arshin Mal Alan (1965)
Deze film is de meest geliefde muzikale komedie van het land. Het verhaal gaat over een rijke jongeman die zich vermomt als stoffenverkoper om zijn toekomstige bruid te kunnen zien voordat ze trouwen – iets wat volgens de strikte tradities destijds verboden was. De film is lichtvoetig, humoristisch en zit vol met pakkende liedjes die elke Azerbeidjaan uit zijn hoofd kent.
Voor de buitenopnames werd gekozen voor de idyllische tuinen en de historische ‘kyahriz’ (ondergrondse waterkanalen) van Ordubad. De scènes waarin de vrouwen van de stad bij de waterbronnen samenkomen om te roddelen en hun emmers te vullen, zijn opgenomen bij de fonteinen die nog steeds in gebruik zijn in het centrum van Ordubad. De overvloed aan groen en het geluid van stromend water geven de film een bijna paradijselijke uitstraling.
“Liefde in Ordubad begint altijd met een blik die wordt uitgewisseld over een kabbelende waterbron, terwijl de platanen boven je hoofd instemmend ritselen.”
Cultuurhistorie van Ordubad .
De Nachitsjevan filmwandeling: van fort naar station
Trek je wandelschoenen maar aan, want deze stad laat zich het beste lezen als een script dat je voet voor voet aflegt. We beginnen in de verre historie van de regio en eindigen in de melancholische stilstand van het heden. De route is ongeveer 4,5 kilometer lang en zal je, inclusief de onvermijdelijke fotostops, ongeveer 2,5 uur kosten.
Beginpunt: Nachitsjevan Gala (Het Oude Fort). Vanaf dit indrukwekkende fort, waar scènes uit Sahilsiz Gece werden geënsceneerd, loop je de wijk Kohna Gala in. Dwaal door de stegen waar de muren nog steeds naar zonovergoten stro ruiken. Dit is de plek waar je de beklemming van de oude tradities nog fysiek kunt voelen in de smalle doorgangen.
De Route: Loop vanaf het fort in noordwestelijke richting naar de Heydar Aliyev Avenue en buig af naar het Momine Khatun-mausoleum. Sta stil bij de plek waar Nasimi zijn poëzie reciteerde. Vervolg je weg naar het centrum en loop via de Tabriz Street langs de kleine theehuizen. Dit zijn de plekken die de sfeer van Oluler ademen. Neem de tijd voor een glas thee; observatie is immers de eerste stap naar regie.
Eindpunt: Het treinstation van Nachitsjevan. Loop vanaf het centrum in oostelijke richting naar het station. Dit is het eindpunt van de wandeling en het visuele hoogtepunt voor liefhebbers van Gorkhu. Kijk naar de rails die nergens meer heen leiden en voel de absolute stilte van een plek die wacht op een trein die al dertig jaar vertraging heeft. Het is het perfecte decor voor een overpeinzing over de tijd en de vergankelijkheid.
Het laatste shot: een reflectie op de leegte
Wanneer de zon langzaam achter de rode toppen van de Ilandag zakt en de schaduwen zich als zwarte inkt over de stad uitgieten, besef je pas echt dat Nachitsjevan geen gewone plek is. Het is een regio die leeft in de tussenruimte van wat was en wat zou kunnen zijn. Als regisseur zoek ik altijd naar die ene locatie die een verhaal vertelt zonder dat er acteurs aan te pas hoeven te komen. In deze enclave vind je die locaties op elke hoek van de straat.
De films die hier zijn opgenomen, zijn meer dan alleen maar amusement; het zijn documenten van een volk dat weigert te verdwijnen, gevangen in een geografie die hen dwingt tot creativiteit. Het bezoeken van deze filmplekken als een vijftigplusser geeft je een perspectief dat een jongere reiziger vaak mist. Je ziet niet alleen de mooie plaatjes voor op de sociale media, maar je voelt de textuur van de geschiedenis. Je begrijpt de melancholie van de stilgelegde trein en de trots van de gerestaureerde vesting.
De ervaring van Nachitsjevan kruipt onder je huid op een manier die bijna ongemakkelijk is. Het is een plek waar de logica soms ver te zoeken is, waar het surrealisme de standaardinstelling lijkt en waar de gastvrijheid van de mensen een scherp contrast vormt met de hardheid van de natuur. Het herinnert je eraan dat het leven, net als een goede film, niet altijd een happy end nodig heeft om betekenisvol te zijn.
Ga daarheen, niet om af te vinken wat je gezien hebt, maar om te ervaren hoe het is om onderdeel te zijn van een scène die al eeuwen in de maak is. Laat de camera in je tas en kijk met je eigen ogen. De leegte van de zoutmijnen en de drukte van de theehuizen zullen je meer vertellen over de menselijke conditie dan welke Hollywood-blockbuster dan ook. Nachitsjevan is het laatste echte mysterie aan de rand van Europa, en het wacht op jouw regie.
